Bilim Yanlışlanabilir Mi?
Bilim, toplumda genellikle “kesin bilgi” olarak kabul edilen bir alandır. Ancak işin içine biraz derinlemesine bakınca, bilimin asla tam anlamıyla kesin ve yanılmaz olmadığına, yanlışlanabilir olmasına şüphe yok. Bu, bazılarına göre bilimin gücünü ve büyüklüğünü ifade ederken, bazılarına göre ise onu zayıflatan bir özellik. Peki, bilim gerçekten yanlışlanabilir mi, yoksa doğru olan şey zamanla evrilir ve gelişir mi? İşte bu soruya cesur bir şekilde yanıt vermeye çalışacağım. Öncelikle, bilimin yanlışlanabilir olmasının gücünü, sonrasında ise zayıflıklarını masaya yatıracağım.
Bilimin Yanlışlanabilirliği: Güçlü Yanlar
İlk olarak, bilimin yanlışlanabilirliği fikrini savunmanın oldukça cazip olduğunu kabul etmek gerek. Çünkü bu, bilimsel bilginin her zaman sorgulanabilir olduğunu ve yanlış olabileceğini kabullenmek demektir. Aslında, bilim demek, sürekli olarak test edilen, tekrarlanan ve hatalarla yüzleşmeye açık olan bir süreç demektir. Bu da demek oluyor ki, bilimin temeli, doğru bilginin sadece doğru olduğunu kanıtlamakla değil, aynı zamanda yanlışlanabilir olduğunun kanıtlanmasıyla sağlamlaşır.
Bu düşüncenin savunulmasının temelinde, bilimsel süreçlerin sürekli bir evrim içinde olması yatıyor. Newton’un hareket yasalarından Einstein’ın görelilik teorisine kadar, bir zamanlar “kesin” kabul edilen bilimsel düşünceler bile yeni verilerle çürütüldü. Hani şu meşhur “bilimsel devrim” var ya, işte tam olarak bu! Her şeyin bir soru işaretiyle başlaması, bilimin gelişimini sürdürülebilir kılar.
Mesela, 20. yüzyılda Albert Einstein’ın ışığın hızının değişmeyeceği düşüncesi, yanlışlanabilirlik sayesinde sorgulandı ve yeni teoriler ortaya çıktı. O zamanlarda “ışık hızı değişmez” diyenler bu kadar ileriye gidemedi çünkü yanlışlanabilirlik fikri üzerine kurulu bir sistem vardı. Eğer bilim yanlışlanamazsa, bu tür devrimlerin önüne geçilir, her şey durur, bir noktada takılıp kalır.
Bilimin Yanlışlanabilirliği: Zayıf Yanlar
Tabii, bilimin yanlışlanabilirlik noktasına da eleştirilecek bazı yönler var. En belirgin zayıflık, bilimsel metodun her zaman “objektif” olamayacağı gerçeğidir. Yani, yanlışlanabilir olmak, her durumda bilimsel düşüncenin doğruya ulaşacağı anlamına gelmez. Bilimsel teorilerin yanlışlanabilirliği, her zaman doğru sonuçlara ulaşma garantisi vermez. İnsanlar, deneysel veri toplarken, gözlem yaparken ya da teoriler oluştururken bizzat kendi önyargılarından etkilenebilirler. Bu durum, bilimsel sürecin daha baştan yanlı olmasına yol açabilir.
Bir diğer önemli mesele ise, yanlışlanabilirlik kavramının uygulamada pek de ideal şekilde işlemediğidir. Örneğin, bazı bilimsel teoriler o kadar karmaşık ve kapsamlı hale gelir ki, onları yanlışlamak çok zor olur. “Sonsuz evren” teorisi ya da “çoklu evren” gibi kavramlar, şu anki teknolojik seviyemizle doğrudan test edilemezler. Yani teorik olarak yanlışlanabilir olmalarına rağmen, pratikte bunun imkansız olduğu bir alan ortaya çıkmış olur. Bunun da bilimin evrimsel sürecine katkı sağlamak yerine, soruların cevapsız kalmasına yol açtığını kabul edebiliriz.
Bir de zaman faktörü var. Bilimin yanlışlanabilirliği o kadar yavaş işler ki, ne zaman bir teori yanlışlansa, bu doğruyu bulana kadar birkaç nesil geçebilir. Bu durumu en iyi örneklerden biri, geçmişte Dünya’nın düz olduğunu savunan bilim insanlarıydı. Hani o zamanlar “Herkes düz derken, bir grup insan yuvarlak dediğinde delirmiş miydi?” sorusuna bile cevap bulamıyorduk. Şimdi dünyayı düz zannetmenin artık mümkün olmadığını kabul ediyoruz ama geriye dönüp bakıldığında, yıllarca bu yanlış bilgilere bilimsel bir karşılık bulunamamıştı.
Sonuç: Bilimin Yanlışlanabilirliği Ne Kadar Güçlü?
Evet, bilim yanlışlanabilir, bu bir gerçek. Ancak bu, her zaman doğru bilgiye ulaşma garantisi verdiği anlamına gelmiyor. Hatta bu, zaman zaman bilimsel teorilerin yanlış kalmasına da yol açabiliyor. Özellikle karmaşık teorilerin, yeni teknolojilerin ya da insan önyargılarının bilimin yanlışlanabilirliğini engellemesi, bilimin her zaman doğruyu bulamayacağına işaret ediyor. Bilim, insan zihninin en sağlam çabasıdır, ama unutmamalıyız ki, “her şeyin bir sınırı vardır.”
Bu yazıyı okurken, “acaba bilim her zaman doğruya mı ulaşır yoksa bazı şeyler kesin olarak yanlıştır?” sorusunu kafanızda bir kez daha tartışmaya açın. Yani, bugün bildiğimiz “doğru”yu yıllar sonra yanlışlayacak bir şeyin parçası olabilir miyiz? Bilim, ne kadar doğru olursa olsun, belki de en güçlü yanını, yanlışlanabilirliğini kabul etmesinde buluyor. Peki, bu durumda bilimin en doğru hali ne kadar kesin olabilir?